Raport Rynek Ośrodków Szkoleniowych i Konferencyjnych w Polsce I edycja
autor Administrator, opublikowano 2002-08-04
1 Wstęp
1. Wstęp
1.1 Słowo wstępne
Jest to pierwszy tak kompleksowy raport, którego zadaniem jest stworzenie na potrzeby menedżerów zarządzających ludźmi pełnej informacji na temat oferty obiektów szkoleniowych i konferencyjnych w Polsce. Znajdująca się w nim krótka charakterystyka rynku wraz ze spisem ośrodków biorących udział w badaniu ułatwi menedżerom podjęcie decyzji o wyborze miejsca na szkolenie.
1.2 Konstrukcja raportu
Raport niniejszy składa się z czterech części. Taki podział wynika wprost z konstrukcji ankiety badawczej oraz specyfiki badania.
Część pierwsza (Wstęp) zawiera podstawowe informacje o raporcie w tym m.in. notę metodologiczną oraz ogólną charakterystykę próby.
W części drugiej (Działalność szkoleniowo - konferencyjna) omówiona jest specyfika obiektów szkoleniowych z uwzględnieniem ich położenia w kraju, wielkości zaplecza szkoleniowego, wyposażenia sal konferencyjnych i ich rozmiarów.
Część trzecia (Zaplecze hotelowo - gastronomiczna) poświęcona jest opisowi zaplecza hotelowego stanowiącego uzupełnienie podstawowej działalności obiektów szkoleniowych - wielkość bazy noclegowej, ceny miejsc noclegowych, ceny wyżywienia.
Czwarta część (Zaplecze kulturalno-rekreacyjne) podejmuje próbę opisu pozostałej działalności obiektów wynikającej z ich własnej inicjatywy jak również posiadanych możliwości.
Podsumowanie stanowi ostatnią część Raportu.
1.3 Nota metodologiczna
Raport z badania Rynek Ośrodków Szkoleniowych i Konferencyjnych został stworzony w oparciu o dane z ankiet rozesłanych w lipcu 2000 r. do niemal 7 000 hoteli, obiektów szkoleniowych i konferencyjnych z całej Polski zgromadzonych w bazach Instytutu Zarządzania oraz Travel Trade Gazette (informacje o badaniu wraz z ankietą zostały umieszczone również w lipcowym numerze Doradcy Hotelarza). Do dnia zamknięcia zbierania danych na potrzeby analizy, respondenci odesłali 280 wypełnionych ankiet. Prawdziwość danych za wartych w ankietach potwierdzona jest podpisem osoby wypełniającej. Ze względu na inwentarzowy charakter badania najczęściej używaną metodą statystyczną były statystyki opisowe (głównie średnie arytmetyczne) populacji dzielonej wedle kilku niżej opisanych kryteriów.
Kryterium 1. Lokalizacja ośrodka
Z punktu widzenia lokalizacji wyodrębniono 15 kategorii reprezentujących województwa, z których powróciły do nas odesłane ankiety: woj. zachodnio-pomorskie, pomorskie, warmińsko-mazurskie, podlaskie, lubuskie, wielkopolskie, kujawsko-pomorskie, mazowieckie, łódzkie, dolnośląskie, śląskie, świętokrzyskie, lubelskie, małopolskie, podkarpackie. Podobny podział pozwoli na przybliżenie specyfiki regionów gdzie widoczna jest przeważający udział dużych miast (Warszawa, Poznań, Kraków) posiadających sieć wysokiej klasy hoteli i skupiających duży procent rynku szkoleniowo-konferencyjnego. Na drugim biegunie są obiekty znajdujące się w regionach uznanych za uzdrowiskowe, gdzie większy udział mają małe prywatne ośrodki o działalności głównie noclegowej, przyjmujące poza sezonem grupy szkoleniowe. Poza tymi biegunami są obiekty znajdujące się w terenach nie wyróżniających się specjalnie ani natężeniem ruchu biznesowego ani szczególnie atrakcyjnym położeniem. Ciekawym faktem jest to, iż nie odesłano żadnej ankiety z woj. opolskiego, które tym samym nie jest reprezentowane w badaniu.
Kryterium 2. Liczba miejsc szkoleniowych (krzesła w ustawieniu teatralnym)
Tu podzielono próbę na cztery równoliczne grupy, co pozwoli na trafniejsze opisanie rynku w poszczególnych segmentach. Podczas analizy ankiet zaobserwowano, iż istnieje duże zróżnicowanie obiektów przystosowanych do organizacji spotkań szkoleniowych. Przykładowo istnieje grupa dużych hoteli miejskich (często sieci hotelowych) bądź centrów kongresowych, których podstawą działalności jest organizowanie spotkań dla menedżerów i mają ku temu dostosowane zaplecze. Oprócz nich, na drugim biegunie funkcjonują niewielkie prywatne ośrodki (pensjonaty, zajazdy) przystosowane do przyjmowania niewielkich grup szkoleniowych (dla celów szkoleń zamkniętych).
Grupa | Liczba miejsc w ustawieniu teatralnym |
I II III IV | do 100 od 100 do 180 od 180 do 300 powyżej 300 |
Liczba miejsc szkoleniowych w ustawieniu teatralnym
Kryterium 3. Ilość sal
To kryterium jest zbliżone do wyżej wymienionego, różnicuje tylko grupę pod względem ilości posiadanych sal, w których mogą odbywać się spotkania. Większa liczba sal szkoleniowych jest nieodzownym elementem prowadzenia spotkań, których zadaniem jest praca menedżerów w podgrupach, czy prowadzenie zajęć na różne tematy dla różnych grup. Podział ten pozwoli na wyodrębnienie cech obiektów wyposażonych w sale, w których mogą odbywać się równolegle spotkania. Po analizie zwróconych ankiet wynika, iż istnieje wiele różnic pomiędzy obiektami wyposażonymi w jedną, dwie a większą liczbę sal - wspomniane wyżej centra konferencyjne, sieci hoteli miejskich znajdujące się w dużych miastach różnią się od prywatnych obiektów, sanatoriów, dawnych pracowniczych domów wczasowych, które szukają swojego miejsca na rynku i ze względu na posiadane zaplecze posiadają mniej sal typowo konferencyjnych. Wyróżniono tu cztery równoliczne grupy w obrębie respondentów: I segment - ośrodki posiadające 1-2 sale, II segment - 3 sale, III segment - 4-5 sal, IV segment - 6 i więcej sal.
Kryterium 4. Liczba miejsc noclegowych
Wyodrębniono tu cztery równoliczne grupy różniące się znacząco od siebie co pokazuje specyfikę podstawowej działalności prowadzonej przez ośrodki. Istnieje tu również biegunowość segmentów - jest grupa obiektów położonych na terenach uzdrowiskowych, których podstawową działalnością jest baza noclegowa a zaplecze konferencyjne jest uboższe i powstałe niejako na skutek rozszerzenia podstawowej działalności o wynajem sal dla grup zorganizowanych poza sezonem wakacyjnym. Segment sieci hoteli miejskich i centrów konferencyjnych posiada równie dobrze rozbudowaną bazę noclegową, aczkolwiek oferuje droższe usługi.
Grupa | Liczba miejsc noclegowych |
I II III IV | do 60 od 65 do 120 od 120 do 200 powyżej 200 |
Kryterium 5. Cena za całodzienne wyżywienie
Tu wyróżniono cztery grupy ośrodków, których specyfika działalności jak i położenie w poszczególnych regionach kraju mają wpływ na kształt ceny wyżywienia dla grup zorganizowanych. Porównując te obiekty wyróżniono następujące przedziały cenowe:
Grupa | Cena za wyżywienie/ osobę/ dzień |
I II III IV | do 40zł od 40 do 60 od 60 do 80 powyżej 80 |
1.4. Ogólna charakterystyka próby.
Spośród firm, które odesłały ankiety nie ma znaczącej przewagi procentowej jednego województwa. Największa ilość odesłanych ankiet pochodzi z województwa małopolskiego (13 %) gdzie zauważalny jest fakt występowania dwóch czynników decydujących o aktywności obiektów hotelowych na tym terenie - obecność jednego z większych ośrodków biznesowych w Polsce (miasta Krakowa) jak również górskich miejscowości turystycznych na południu kraju, które są atrakcyjnym miejscem wypoczynkowym. Na kolejnej pozycji są trzy województwa, z których pochodzi po 10% wypełnionych ankiet - mazowieckie, wielkopolskie i śląskie. W tych województwach liczny udział respondentów tłumaczą aktywne biznesowo aglomeracje miejskie - Warszawa, Poznań, Katowice.
Prawie wszyscy respondenci - aż 99 % deklaruje wśród zakresu działalności organizację szkoleń, przy czym 98 % prowadzi działalność hotelową i 97% gastronomiczną. Wśród respondentów aż 84% organizuje spotkania integracyjne i niecałe 75% deklaruje organizację imprez plenerowych.
Świadczy to o dużej aktywności i różnorodności zakresów prowadzonych działań.
2. Działalność szkoleniowo - konferencyjna
2.1 Zaplecze konferencyjne
Pod względem zaplecza konferencyjnego można wyróżnić dwa regiony kraju, które będą dominowały cenowo i wielkościowo. Największe obiekty szkoleniowe znajdują się w woj. mazowieckim - na jeden obiekt przypada średnio 524 m kw. sal szkoleniowych o średniej liczbie miejsc w ustawieniu teatralnym 389 przy pięciu salach przypadających na obiekt. Na kolejnym miejscu pod względem wielkości sal i liczby miejsc szkoleniowych jest województwo zachodniopomorskie - na obiekt średnio przypada 416 m kw. powierzchni sal, 369 miejsc w układzie teatralnym rozstawionych średnio w 3,9 salach. Województwa te mają duże odchylenie od średniej, co jest przyczyną występowania kilku bardzo dużych centrów konferencyjnych na ich obszarze zawyżających średnie wyniki.
Na przeciwnym biegunie są województwa łódzkie i lubelskie o najmniejszych średnio powierzchniach sal (analogicznie 194 i 223 m kw.), liczbie miejsc szkoleniowych (174 i 160) i sal (3,3 i 3 sale). Mają one niewielkie odchylenia od średniej co świadczy o tym, iż w całym województwie są podobne, średniej wielkości obiekty bez obecności wielkich centrów konferencyjnych.
Ceny za wynajem sal wahają się znacznie w zależności od województwa. Biorąc pod uwagę ceny za wynajem każdej z trzech największych sal zaobserwowano spadek cen wraz ze spadkiem ich wielkości. Najwyższe ceny kształtują się w woj. mazowieckim - średnio cena wynajmu sali wynosi 1022 zł/8godzin. Występuje tu znaczne odchylenie od średniej co potwierdza fakt zawyżenia ceny przez stołeczne centra konferencyjne posiadające wysokiej klasy sale o równie wysokich cenach. Minimalna cena wynosi tu 240 zł a maksymalna 4000 zł. Dla porównania w innych województwach średnie ceny wynajmu każdej z 3 sal są proporcjonalnie nawet do dwóch razy niższe np. w woj. podlaskim (541 zł) czy dolnośląskim (524 zł).
Ceny sal konferencyjnych w województwach Beni
Średnia cena wynajmu sali na 8 godzin dla całej grupy respondentów wynosi 704 zł (największa sala) przy cenie minimalnej 20 zł a maksymalnej 4000 zł.
Wraz ze wzrostem powierzchni sal szkoleniowych rośnie cena za całodzienne wyżywienie. Ciekawa zależność istnieje w obiektach z trzeciej grupy zarówno cenowej (wyżywienie całodzienne dla grup zorganizowanych w przedziale 60-80 zł) jak i wielkościowej (120 - 200 miejsc noclegowych). Ośrodki te wyłamują się znacząco spośród grupy badanych i cechują się wyższymi wskaźnikami niż w przypadku przedziałów pierwszego i ostatniego . Znaczy to w praktyce iż są tam niższe ceny, większa ilość miejsc, szersza działalność niż w drugim przedziale. Obiekty te są nadzwyczaj aktywne ze względu na swój charakter - reprezentują grupę dawnych pracowniczych ośrodków wczasowo - rekreacyjnych i sanatoryjnych, o rozbudowanym zapleczu hotelowym, które szukają swojego miejsca na rynku i rozszerzają działalność również poza sezonem. Ze względu na nie najwyższej klasy zaplecze hotelowe oferują niższe ceny i starają się wygrać walką o klienta aktywnością i inicjatywą organizacyjną.
2.2 Wyposażenie sal konferencyjnych
Co drugi respondent deklaruje obecność Business Centre w swoim hotelu. Tylko w trzech czwartych obiektów występuje podstawowy element wyposażenia sal konferencyjnych - nagłośnienie sal z dwoma głośnikami. Mikrofony bezprzewodowe występują w 64% hoteli. Wartości ponad średnią posiadają województwa warmińsko-mazurskie (82%), wielkopolskie (78%), w których jest lepsze wyposażenie sal niż gdzie indziej. Zaobserwowano, iż w województwach gdzie nie ma wyraźnych dużych aglomeracji miejskich i większych skupisk biznesu, wyposażenie hoteli w sprzęt do prowadzenia prezentacji jest dużo lepsze (np. w woj. lubelskim, podkarpackim, podlaskim). Wynika to prawdopodobnie z tego, iż brakuje tam profesjonalnych firm wynajmujących sprzęt klientom prowadzącym szkolenia. Firmy takie są w dużych miastach i z racji tego tamtejsze hotele nie mają potrzeby posiadania kompletnego sprzętu (w woj. mazowieckim wskaźniki świadczące o ilości wyposażenia w hotelach są dużo poniżej średniej, przykładowo tylko 79 % obiektów posiada rzutnik co jest słabym wynikiem na tle innych województw). Z drugiej strony w woj. mazowieckim w przeliczeniu na sztuki przypadające na ośrodek jest więcej wyposażenia (LCD, ekran, flipchart), co wynika najprawdopodobniej z silnego procentowego udziału centrów konferencyjnych, które mają sprzęt do każdej ze swoich sal.
Kolejną obserwacją jest to, iż wraz ze wzrostem liczby miejsc szkoleniowych wzrasta procent ośrodków o szerokim wyposażeniu sal konferencyjnych. Wynika to z przejścia z segmentu małych obiektów prywatnych poprzez średnie ośrodki wczasowe aż do centrów kongresowo-konferencyjnych.
3. Zaplecze hotelowo - gastronomiczne
3.1 Baza noclegowa
W tej części raportu przedstawiony jest opis pozwalający określić przystosowanie bazy noclegowej i gastronomicznej do zaplecza szkoleniowo - konferencyjnego.
Hotele średnio oferują 159 miejsc noclegowych, przy czym minimalna ilość zadeklarowanych miejsc to 9 a maksymalna 738. Świadczy to o tym, iż oferta rynku obiektów przystosowanych do przyjmowania grup szkoleniowych jest bardzo szeroka i różnorodna - taką możliwość deklarują ośrodki od małych prywatnych do wyspecjalizowanych o dużej bazie noclegowej. Widać tu próby rozszerzania działalności prowadzonej przez niewielkie pensjonaty i zajazdy, które starają się poza sezonem zapełnić swoje ośrodki przyjmując niewielkie grupy szkoleniowe.
Podobnie jak w poprzednich porównaniach, liderem pod względem miejsc noclegowych i ceny jest woj. mazowieckie oferujące średnio w obiekcie 48 pokoi jednoosobowych (cena za pokój 280 zł) i 75 dwuosobowych (cena za pokój 340 zł). Obrazuje to specyfikę Warszawy, w której jest większe zapotrzebowanie na pokoje jednoosobowe. Ceny za wszelkiego rodzaju usługi są również wyższe.
Kolejnym województwem jest zachodniopomorskie - 42 pokoje 1 osobowe (cena za pokój 161 zł). W tym przypadku znaczącą rolę gra położenie - bliskość granicy z Niemcami oraz obecność Szczecina, liczącej się aglomeracji miejskiej. W niektórych województwach średnia liczba pokoi jednoosobowych w ośrodkach jest mniejsza, natomiast ich ceny wyższe (woj. śląskie, pomorskie). Wynika to najprawdopodobniej z większego zapotrzebowania na takie pokoje zwłaszcza w celach szkoleniowych.
Średnie ceny pokoi 1 i 2 osobowych w województwach
Średnia cena pokojów kształtuje się na poziomie 176 zł z pokój 1 osobowy (cena minimalna 35 zł a maksymalna 900 zł) i 215 zł za 2 osobowy (cena minimalna 40 zł a cena maksymalna 1000 zł). Obiekty w Polsce posiadają średnio 26 pokoi jednoosobowych i 52 pokoi dwuosobowych. Nie są to duże liczby biorąc pod uwagę potrzeby firm organizujących konferencje, na które przyjeżdża kilkaset osób. Wówczas pozostaje wynajęcie pokoi w kilku hotelach w danym mieście. Powoduje to, iż duże imprezy dla menedżerów są organizowane w większych miastach z przyczyny braku zaplecza nie tylko konferencyjnego (wystarczająca ilość dużych sal), ale również noclegowego. W tym przypadku znacznie od średniej odbiegają województwa, w których znajdują się liczące się centra biznesu (Warszawa, Szczecin).
Ciekawe wnioski wynikają z porównania ilości miejsc szkoleniowych (krzesła w ustawieniu teatralnym) z bazą noclegową w poszczególnych województwach. W wielkich aglomeracjach miejskich (woj. mazowieckie, śląskie) zaplecze szkoleniowe obiektów przygotowane jest do przyjęcia prawie dwukrotnej ilości osób, niż pozwala na to baza noclegowa. Odwołując się do danych z ankiet, ma na to wpływ obecność centrów konferencyjnych nie dysponujących wystarczającą ilością miejsc noclegowych - posiadających jedynie liczne sale. Wynika to z tego, iż w dużych miastach przeważają firmy miejscowe, które wykorzystują sale na szkolenia i konferencje - baza noclegowa nie jest potrzebna. W regionach najsłabiej przygotowanych do przyjmowania grup szkoleniowych różnice pomiędzy wielkością bazy noclegowej i szkoleniowej są nieznaczne. Powodem jest duży udział grup przyjazdowych a rzadko miejscowych, które korzystają ze szkoleń. Dlatego wielkości bazy szkoleniowej i noclegowej są porównywalne.
Miejsca szkoleniowe i noclegowe w poszczególnych województwach (pierwsza cyfra to szkoleniowe druga to noclegowe)
Wraz ze wzrostem liczby miejsc szkoleniowych w ośrodkach wzrastają: średnia ilość pokoi w ośrodku, ich cena oraz cena za całodzienne wyżywienie dla grup zorganizowanych. Pokazuje to specjalizację większych hoteli czy centrów konferencyjnych w kierunku działalności szkoleniowej, gdzie ceny są ogólnie wyższe niż w mniejszych prywatnych ośrodkach.
3.2 Wyżywienie
Ceny całodziennego wyżywienia dla grup zorganizowanych są zdecydowanie najwyższe w woj. mazowieckim i wielkopolskim a najniższe w woj. podkarpackim i dolnośląskim. Średnia cena całodziennego wyżywienia obliczona dla wszystkich województw wynosi 66 zł (minimalna 5 zł a maksymalna 350 zł).
Ceny wyżywienia całodziennego dla grup zorganizowanych w poszczególnych województwach (w zł/ osobę/ dzień)
Porównując poziomy cen wyżywienia wraz z zapleczem noclegowych i szkoleniowym wyróżnia się tutaj grupa wcześniej wspominanych dawnych ośrodków pracowniczych (sanatoriów, ośrodków wypoczynkowych). Obiekty te mają duże zaplecze konferencyjne (od 180 do 300 miejsc) i noclegowe (od 120 do 200 miejsc) przy cenie wyżywienia i cenie za wynajem sal na poziomie cen z segmentu małych prywatnych pensjonatów i zajazdów. Taka polityka cenowa wynika najprawdopodobniej z ich aktywności i poszukiwania miejsca na rynku - oferowania konkurencyjnych cen dla drogich sieci hoteli o podobnej ilościowo bazie noclegowej i szkoleniowej. Ośrodki te mają trochę niższy standard niż wielkomiejskie sieci hoteli, ale znajdują się często w atrakcyjnych regionach turystycznych gdzie zmiana klimatu i otoczenia są ważnym atutem zwłaszcza na potrzeby szkoleń zamkniętych.
4. Zaplecze kulturalno - rekreacyjne
Nieodzowną częścią szkoleń jest integracja grupy - zarówno w przypadku szkoleń zamkniętych gdzie na spotkania jeżdżą zespoły (działy lub całe firmy) jak i otwartych. Integracji sprzyja zaplecze stałe na terenie obiektu (restauracje, kawiarnie, kluby fintess, sauna) jak i aktywność i inicjatywa w kwestii dodatkowych atrakcji oferowanych przez ośrodki (organizacja kuligu, jazdy bryczką itd.). O ile to pierwsze znajduje się w dużej części hoteli bez względu na położenie na terenie aglomeracji czy poza nią, to pozostałe atrakcje oferowane przez hotele występują częściej na terenach ciekawych turystycznie, przygotowanych pod przyjmowanie turystów.
Tylko 46% ośrodków przystosowane jest do przyjmowania grup niepełnosprawnych.
Zaplecze kulturalno - rekreacyjne posiadane przez ośrodki w Polsce (w %)
Wyposażenie typu sauna, solarium, gabinet kosmetyczny posiada większy procent ośrodków w województwach aktywnych biznesowo (wynika to z klasy hoteli i zapotrzebowania ich przeciętnych mieszkańców a są to przeważnie biznesmeni lub obcokrajowcy lub w regionach atrakcyjnych turystycznie. Zaplecze wymagające większej powierzchni wokół hotelu, z którego chętniej korzystają turyści (boisko, korty tenisowe) posiadają w większym procencie ośrodki leżące w województwach atrakcyjnych turystycznie.
Podobnie wygląda kwestia imprez integracyjnych organizowanych przez ośrodki szkoleniowe. Znaczną aktywność w tym względzie okazują obiekty położone w atrakcyjnych miejscach (gdzie występują regionalne atrakcje turystyczne, zabytkowe obszary). Położenie ośrodków w takim regionie powoduje, iż są lepiej przystosowane do przyjmowania grup turystycznych, a możliwość dostarczenia kolejnej rozrywki jest dla nich dodatkowym źródłem dochodów.
Wraz ze wzrostem średniej ilości miejsc szkoleniowych, noclegowych, cen wyżywienia w obiektach (czyli zmiennych charakterystycznych dla dużych obiektów konferencyjnych) spada procent ośrodków organizujących zewnętrzne atrakcje dla gości: kuligi, ogniska, przejazdy bryczkami.
Nie zauważono takiego spadku w grupie ośrodków posiadających bogate wyposażenie (np. sauna, solarium, klub fitness) - ich liczba rośnie wraz ze wzrostem ilości miejsc szkoleniowych, noclegowych, cen wyżywienia.
Imprezy integracyjne organizowane przez ośrodki w Polsce
Wynika z powyższej analizy, że jeśli planujemy zabrać grupę na szkolenie z atrakcyjnym programem dodatkowym pozwalającym na większą integrację, powinno się wybrać teren ciekawy turystycznie gdzie znajdują się może o niższej klasy obiekty, ale o ciekawszym otoczeniu.
Podsumowanie
Wraz z rozwojem rynku szkoleń w Polsce zaczęła wzrastać ilość miejsc mniej lub bardziej przystosowanych do prowadzenia szkoleń. Istniejąca baza staje się coraz bardziej dostosowana do różnorodnych potrzeb firm szkoleniowych i przedsiębiorstw wysyłających całe grupy pracowników na wyjazdy integracyjne. Z jednej strony są centra konferencyjne i sieci luksusowych hoteli znajdujące się w dużych miastach, lecz są profesjonalne i drogie. Nie nastawiają się na przyjmowanie turystów - a jeśli już to zagranicznych lub biznesmenów, gdyż ceny noclegów są wysokie. Oferują za to przede wszystkim liczne sale o bardzo dobrym wyposażeniu za wysoką cenę. Z drugiej strony swoje miejsce na rynku znalazły małe ośrodki prywatne znajdujące się w regionach turystycznych, które wygospodarowały klubokawiarnię na cele szkoleniowe i poprzez organizację wielu dodatkowych atrakcji, korzystając z atrakcyjnego położenia i konkurując niska ceną, starają się pozyskać klientów w martwym sezonie poza wakacyjnym. Ich wadą jest stosunkowo małe zaplecze noclegowe i szkoleniowe. Nadają się za to idealnie do szkoleń zamkniętych dla niewielkich grup liczących do 50 osób, a kameralna atmosfera jest ich mocnym atutem.
Pośrodku jest grupa ośrodków o nieco mniejszej ilości "gwiazdek" (sanatoriów, domów wczasowych, obiektów sportowo-rekreacyjnych) oferujących większą liczbę miejsc szkoleniowych i noclegowych po konkurencyjnej cenie i w ciekawym regionie turystycznym. Często niższy standard ośrodka wprowadza luźniejszą atmosferę i przeprowadzenie w nim szkolenia nie będzie argumentem przeciwko firmie, iż "wyrzuca pieniądze na zbyt luksusowy 4 gwiazdkowy ośrodek". Obiekty te starają się walczyć o klienta oferując z własnej inicjatywy dodatkowe atrakcje i wzbogacając ofertę. Przyjmując większe grupy obniżają koszty i umacniają swoją pozycję.
SPIS TREŚCI
Instytut Zarządzania
Aleksandra Zgraja